Erzurumluların 1926 yılında gümüş anahtarı ve tapusuyla Atatürk’e hediye ettiği tarihi konağın, vefatının ardından kız kardeşi Makbule Atadan’a kaldığı, 1944’te ise Çocuk Esirgeme Kurumu’na satıldığı ortaya çıktı. Yıllarca çocuk yuvası olarak kullanılan yapı, bugün Atatürk Evi Müzesi olarak tarihe tanıklık ediyor.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Milli Mücadele yolculuğunda önemli bir yere sahip olan Erzurum, yalnızca 23 Temmuz 1919’da toplanan Erzurum Kongresi’yle değil, Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan süreçte gösterdiği bağlılık ve vefayla da tarihteki yerini aldı. Erzurumluların Milli Mücadele döneminde bağrına bastığı Mustafa Kemal Paşa’ya yıllar sonra hediye ettiği tarihi konak ise bu vefanın en dikkat çekici örneklerinden biri oldu.
Erzurum Teknik Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Küçükuğurlu’nun Erzurum adlı kitabında aktardığı bilgilere göre, Erzurumlular tarafından 1926 yılında gümüş anahtarı ve tapusuyla Mustafa Kemal Paşa’ya hediye edilen konak, Atatürk’ün vefatının ardından kız kardeşi Makbule Atadan’a miras kaldı. Makbule Hanım, 1944 yılında bu evi Çocuk Esirgeme Kurumu’na sattı. 1980’li yıllara kadar çocuk yuvası olarak kullanılan tarihi yapı, 1984 yılında Kültür Bakanlığı’nın kullanımına verildi. 23 Temmuz 2003 tarihinde ise Atatürk Evi Müzesi olarak hizmete açıldı.
Erzurum Milli Mücadele’nin merkezi oldu
Mustafa Kemal Paşa’nın Erzurum’a gelişinin ardında ise Milli Mücadele’nin geleceğini şekillendiren önemli gelişmeler bulunuyordu. Henüz Samsun’a çıkmadan önce Doğu vilayetlerindeki gelişmeleri yakından takip eden Mustafa Kemal Paşa, bölgede yürütülen milli teşkilatlanmayı, Kazım Karabekir Paşa’nın Erzurum’a gelişini ve halkın milli ruhunu dikkate alarak Milli Mücadele’nin başlangıç noktası olarak Erzurum’u görüyordu.
Bu düşüncesini Samsun’a çıkışından iki gün sonra, 21 Mayıs 1919’da Kazım Karabekir Paşa’ya gönderdiği telgrafta da ortaya koydu. Erzurum’a bir an önce gelmek istediğini bildiren Mustafa Kemal Paşa, 25 Mayıs tarihli telgrafında ise milli kuruluşların en güçlü olduğu yerler arasında Balıkesir ve Erzurum’u göstererek bölgedeki teşkilatlanma hakkında bilgi istedi. Doğu vilayetlerinin kongre toplama kararı alması ve Mustafa Kemal Paşa’nın Erzurum yolculuğu sırasında Sivas’ta tutuklanma tehlikesi yaşaması, süreci hızlandırdı. Mustafa Kemal Paşa, 3 Temmuz 1919’da Erzurum’a geldi ve kentte 57 gün kaldı.
( Mustafa Kemal Atatürk, Makbule Atadan ile Haydarpaşa Garı’nda.)
Erzurum hemşehrisi oldu
Mustafa Kemal Paşa’nın Erzurum’da gördüğü ilgi, kongre sonrasında da devam etti. Erzurumlular, Paşa’nın doğduğu Selanik’in işgal altında bulunması nedeniyle kendisine Erzurum hemşehriliği teklifinde bulundu. Mustafa Kemal Paşa, 26 Ağustos 1919’da verdiği cevapta bu tekliften duyduğu memnuniyeti dile getirdi. Gerekli nüfus kayıt işlemlerinin tamamlanmasıyla Erzurumlu oldu.
Erzurumluların kendisine duyduğu bağlılık, milletvekilliği seçimlerinde de kendisini gösterdi. 19 Ekim 1919 tarihli telgrafla Mustafa Kemal Paşa’ya Erzurum milletvekilliği adaylığı teklif edildi. Aynı dönemde Kütahya’dan da adaylık teklifi alan Paşa, Kütahyalılara teşekkür etmekle birlikte Erzurum’dan aday olacağını bildirdi. Aralık 1919’da yapılan seçimlerde Erzurum mebusu seçildi.
Atatürk’ün Erzurum’daki izleri
Mustafa Kemal Paşa, Erzurum’a geldiğinde ilk olarak Cumhuriyet Caddesi’nde, Cimcime Sultan Türbesi’nin karşısında bulunan ve Kolordu tarafından kiralanan binadaki Müfettişlik Karargahı’nda çalışmalarını yürüttü. Özel görüşmelerini ve ikametini ise karargahın yakınındaki Gözübüyüklere ait evde sürdürdü. Askerlik görevinden istifa ettikten sonra Yukarı Mumcu Mahallesi’ndeki konağa taşındı. Şehrin batısındaki son evlerden biri olan ve önünden Çaykara Deresi geçen bu konak, ilerleyen yıllarda Erzurumluların Mustafa Kemal Paşa’ya hediye ettiği tarihi yapı oldu.
Bugün Atatürk Evi Müzesi adıyla yaşatılan konak, yalnızca bir müze olmanın ötesinde, Erzurum’un Milli Mücadele döneminde üstlendiği tarihi sorumluluğun ve Mustafa Kemal Paşa ile şehir arasında kurulan güçlü bağın simgesi olmayı sürdürüyor.
